Placówka Muzeum Instytutu Tarnogórskiego	tematy powiązane:     Matka Boska Ułańska - tekst 3. Pułk Ułanów Śląskich - tekst Związki Tarnowskich Gór z Dywizjonem 303 - tekst ze zbiorów Muzeum Instytutu Tarnogórskiego - fotografie Ocalić od zapomnienia - scenariusz lekcji

W jaki sposób cenne historycznie dokumenty i inne pamiątki po zmarłym w Brazylii generale Edwardzie Perkowiczu znalazły się na bytomskim śmietniku - nie wiadomo. Wiadomo natomiast, że ich odzyskanie zawdzięczamy kloszardom co dnia przeszukującym odpadki. Uznali oni, że znalezione papiery mają jakąś wartość i zanieśli je do antykwariusza. Ten bardzo szybko zorientował się co zawiera znalezisko, zatelefonował więc do Tarnowskich Gór. W taki sposób wartościowe dla naszej historii przedmioty trafiły do Muzeum Instytutu Tarnogórskiego.

Nie zawsze takie opowieści kończą się dobrze. Dokumenty generała mogły przecież skończyć w piecu. Bywa i tak, że przedmioty o znacznej historycznej wartości są wyprzedawane przez rodzinę, nawet w czasie między śmiercią a pogrzebem ich właściciela... Jak mówi prezes, założyciel i kustosz Muzeum Instytutu Tarnogórskiego - dr Marek Wroński, jego placówka powstała właśnie po to, by ratować odchodzące w niebyt pamiątki historyczne.

"Placówka" to chyba bardzo odpowiednie określenie. Siedem lat temu, dr Wroński założył Instytut Tarnogórski - wówczas prywatny (!!!) ośrodek badawczy zajmujący się historią regionu i historią wojskowości. Wcześniej w jego naukowym życiorysie były "Zeszyty Tarnogórskie" oraz "Studia nad Dawnym Wojskiem, Bronią i Barwą" zajmujące się podobną tematyką. Z czasem Instytut pomyślnie przeszedł weryfikację Polskiej Akademii Nauk, uzyskał wpis do Informatora Nauki Polskiej oraz status stowarzyszenia.
Aby otworzyć muzeum, dr Wroński kupił dziewiętnastowieczną kamienicę. Za swoje pieniądze, od osoby prywatnej, według cen rynkowych. Odnowił ją, w kilku ciasnych pokojach przygotował wystawę, na początek ze swoich własnych, prywatnych zbiorów. To pod tą kamienicą w dniu otwarcia muzeum ustawiły się samochody z tablicami rejestracyjnymi całego świata, była nawet kalifornijska. Do miasta gwarków przyjechali kombatanci, by obejrzeć "swoje" muzeum.

Dziecko bez ustanku dostaje prezenty. Odznaczenia, dokumenty, listy, wyposażenie wojskowe, uzbrojenie, fotografie napływają z całego świata. Z USA, Kanady, Wielkiej Brytanii... W drodze z Warszawy do Tarnowskich Gór jest dar ostatni, redaktora Rafała Stolarskiego: kompletne umundurowanie i oporządzenie sanitariuszki z Powstania Warszawskiego; razem z apteczką zawierającą... medykamenty z 1944 roku. Fascynujące są drogi jakimi wędrują eksponaty. Namalowany przez Stanisława Ligonia w Egipcie wizerunek Matki Boskiej Piekarskiej przebył cały szlak bojowy 3 Pułku Ułanów Śląskich jako zasadniczy element ołtarza polowego. Po wojnie, na długie lata utknął w angielskim kościele, a kiedy przeniesiono obraz do piwnic, weterani pułku postanowili odzyskać go i przekazać instytutowemu muzeum.

Po kilku latach placówka przy ulicy Ligonia ma 40 000 eksponatów. Są dwie wystawy stałe: "Muzeum Pułku 3 Ułanów Śląskich" (jednego z dwóch oddziałów wojskowych w przedwojennym garnizonie tarnogórskim) oraz "Muzeum Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie". Po adaptacji nowych pomieszczeń otwarta zostanie wystawa "Region tarnogórski na przestrzeni wieków" zawierająca między innymi wyposażenie kuchenne od XVI wieku. W ubiegłym roku wystawy odwiedziło 3000 osób.

Każdy gość oprowadzany jest indywidualnie, bo każdy jest inny. Eksperci, naukowcy pytają na przykład o technologię wytwarzania odznak wojskowych. Uczniów, którzy przychodzą tu na lekcje muzealne trzeba zainteresować anegdotą, ciekawostką. Skierować uwagę na coś niezwykłego.

Notki przy eksponatach są skromne. Jak mówi dr Wroński, nadmiar opisów często w muzeach bywa ignorowany, lepiej jest, gdy oprowadzający może odpowiedzieć na wszystkie pytania. Otworzyć wojskową latarkę, by wyciągnąć z niej oryginalne angielskie baterie z 1943 roku. Przedstawić życiorys dawnego właściciela wojskowej książeczki, opowiedzieć o pracach badawczych, które właśnie muzeum prowadzi.

A jest ich sporo: honorowy kustosz, Piotr Madej z Toronto (który wspaniałomyślnie przekazał setki eksponatów o ogromnej wartości historycznej) śledzi losy polskich kompanii wartowniczych sformowanych po II wojnie światowej w Niemczech i Francji. Materiały odnalazł między innymi w Pentagonie.

Mimo braku wystarczających środków - bowiem muzeum nigdy nie uzyskało jakiejkolwiek pomocy lub dotacji - trwają badania związków Śląska z Polskimi Siłami Zbrojnymi na Zachodzie. Wciąż ukazują się drukiem nowe wydawnictwa. I mają świetne recenzje, jak choćby "Ostatni polscy huzarzy. Monografia 10. Pułku Huzarów (1944-47)" - książka licząca 500 stron maszynopisu, zawierająca kilkaset ilustracji czy "Pod znakiem trupiej główki. Dzieje i barwa polskich formacji śmierci".

Pod szyldem Muzeum działa Biblioteka Tarnogórska składająca się dziś z ponad 20 000 woluminów, a początki której związane są z darowiznami księgozbiorów Marka Wrońskiego i Tadeusza Hadasia. Muzeum Instytutu jest "inne". To coś więcej niż zbiór eksponatów. Przy pomocy przedmiotów pokazuje ludzi; nie ma tam odznaczeń uszeregowanych "od największego do najmniejszego". Jedna miniekspozycja to jedna osoba: pamiątki po niej zebrane są razem. Bywa i tak, że przedmioty "spotykają się" po latach. Tak jest z pamiątkami po jednym z dowódców 1 Dywizji Pancernej - generale Tadeuszu Majewskim i jego kierowcy, tarnogórzaninie Pawle Stypie. Obaj kombatanci już nie żyją, należące do nich przedmioty wędrowały po obu półkulach by w końcu spotkać się w tarnogórskim Muzeum. Wiele zresztą elementów żołnierskiego ekwipunku ma za sobą tysiące przebytych kilometrów.

Muzeum organizuje sesje naukowe. Najbliższa, poświęcona Śląskim Ułanom odbędzie się 22 września. Program przewiduje także odsłonięcie pamiątkowej tablicy w hołdzie ułanom oraz nadanie rotmistrzowi Jerzemu Respondkowi tytułu Wybitnego Tarnogórzanina. W październiku wspólnie z władzami Miasteczka Śląskiego Instytut zaprasza na trzecie sympozjum z cyklu "Architektura i sztuka sakralna na Górnym Śląsku".

Wszystkiego, co robi Muzeum i sam Instytut Tarnogórski nie sposób ogarnąć w jednym artykule; instytucje te robią tak wiele. A ludzi, tworzących to wszystko, jak w powiedzeniu Churchilla, jest tak niewielu...

Zbigniew Markowski

Informacja Muzeum Instytutu Tarnogórskiego

Muzeum Instytutu Tarnogórskiego

Muzeum Instytutu Tarnogórskiego utworzono w 1997 roku. Dr inż. arch. Marek Wroński przeznaczył swoją prywatną kolekcję na zalążek sal muzealnych. Wiele eksponatów pozyskał honorowy kustosz - Piotr Madej z Toronto. Inne, niezwykle cenne pamiątki historyczne ofiarowali płk Przemysław A. Szudek (Londyn), Michał Gałusza - oficer 1 Dywizji Pancernej (Toronto) orz Zofia Proszek - żołnierz AK (Toronto). Rocznie jest odwiedzane przez około cztery tysiące osób.

Pierwsze wystawa stała dotyczyła Pułku 3. Ułanów Śląskich (do 2004) - ilustrowała dzieje ułanów poczynając od XIX w. oraz m.in. losy żołnierzy związanych z tym oddziałem od 1917 r. do 1947 r. Obecnie ekspozycja ta została rozszerzona o drugi regiment tarnogórski - 11 Pułk Piechoty. Druga poświęcona jest Polskim Siłom Zbrojnym na Zachodzie ukazuje m. in. losy Ślązaków walczących w szeregach oddziałów sformowanych na obczyźnie oraz tradycje śląskich jednostek. Organizowane są również wystawy czasowe, w głównej mierze związane z wydawaniem kolejnych publikacji Instytutu Tarnogórskiego. Dotychczas zaprezentowano 28 takich wystaw:

I. Muzeum oprócz wystaw stałych organizuje każdego roku od 3 do 6 wystaw czasowych, sesje naukowe, wykłady, otwarte lekcje muzealne, a frekwencja przekracza 3 tys. zwiedzających rocznie. Oprócz tego wydajemy wiele książek i innych wydawnictw poświęconych dziejom oręża polskiego. Placówka działa od 1997 r., kiedy to uroczystego otwarcia pierwszych sal muzealnych dokonał przybyły z Londynu płk Przemysław A. Szudek. Instytut Tarnogórski i Muzeum jest placówką działającą społecznie bez jakichkolwiek dotacji, a w szczególności ze strony miejscowych władz, w tym powiatowych.

Zorganizowano także zjazdy ułanów śląskich, przeprowadzono rewaloryzację grobów żołnierzy tarnogórskich, ufundowano pomnik upamiętniający przybycie 11 Pułku Piechoty i Pułku 3 Ułanów Śląskich do Tarnowskich Gór (1997), wmurowano tablicę pamiątkową poświęconą Pułkowi 3 Ułanów Śląskich w dawnym kościele garnizonowym (2000).

Aktualne wystawy stałe:

• Tarnogórskie pułki 3. ułanów i 11 pułk piechoty
• Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie

Zestawienie wystaw czasowych zorganizowanych przez Muzeum Instytutu Tarnogórskiego (1998-2005) Marek Wroński; wystawie towarzyszyła promocja książki Marka Wrońskiego "Ostatni polscy huzarzy. Monografia 10 Pułku Huzarów (1944-1947)", Londyn - Tarnowskie Góry 1997.

• "Tarnowskie Góry - piękno dewastowane..." (październik 1998). - scenariusz i opracowanie plastyczne Marek Wroński; wydawnictwo: "Tarnowskie Góry - piękno dewastowane...", tekst Marek Wroński, fotografie J. Siwiec i B. Barczyk, Tarnowskie Góry 1998.
• "Pod znakiem trupiej główki. Barwa polskich formacji śmierci." (grudzień 1998) - scenariusz i opracowanie plastyczne Marek Wroński; wystawie towarzyszyło wydawnictwo: Pod znakiem trupiej główki. Barwa polskich formacji śmierci. ( praca zbiorowa, część 1), Tarnowskie Góry 1998.

1999

• "Śląskie piękno" (wrzesień - październik 1999) - scenariusz i opracowanie plastyczne Małgorzata Paszkowska i Marek Wroński.
• "Pamiątki generalskie w zbiorach Muzeum Instytutu Tarnogórskiego (listopad 1999) - scenariusz i opracowanie plastyczne Marek Wroński.
• "Dawne wojsko polskie w rysunkach Janusza Wielhorskiego" (grudzień 1999)- scenariusz i opracowanie plastyczne Marek Wroński; wystawie towarzyszyło wydawnictwo Rafała E. Stolarskiego i Marka Wrońskiego: "Dawne wojsko polskie w rysunkach Janusza Wielhorskiego", Tarnowskie Góry 1999.

2000

• "Mjr Rudolf Gundlach i jego wynalazek - peryskop odwracalny" (styczeń 2000) - scenariusz Grzegorz Łukomski i Rafał E. Stolarski; opracowanie plastyczne Marek Wroński; wystawie towarzyszyła promocja publikacji G. Łukomskiego i R. Stolarskiego "Nie tylko Enigma - mjr Rudolf Gundlach i jego wynalazek", Tarnowskie Góry 1999.
• "Polscy lotnicy w Afryce w latach II wojny światowej" (czerwiec - sierpień 2000) - scenariusz Marek Wroński i Nina Jarzyńska; opracowanie plastyczne Marek Wroński; wystawie towarzyszyła promocja książki "Odznaka pamiątkowa Polskiego Oddziału Lotniczego w Takoradi, Tarnowskie Góry 2000.
• "Pamięci Ułanów Śląskich" (wrzesień - październik 2000) - scenariusz Marek Wroński; opracowanie plastyczne Marek Wroński, Robert Zgajewski; wydawnictwo specjalne przygotowane na uroczystość pt. "Pamięci Ułanów Śląskich", Tarnowskie Góry 2000.
• "Barwa Korpusu Ochrony Pogranicza" (październik - listopad 2000) - scenariusz Rafał E. Stolarski i Marek Wroński; opracowanie plastyczne Marek Wroński; przygotowanie specjalnej publikacji pt. "Odznaki Pamiątkowe Korpusu Ochrony Pogranicza", Tarnowskie Góry 2000.
• "Barwa 1 Pułku Ułanów Krechowieckich II Korpusu Polskiego" - scenariusz i opracowanie plastyczne Marek Wroński (listopad - grudzień 2000); wydano drugi nakład książki pt. "Odznaka 1 Pułku Ułanów Krechowieckich (1942-1947)", Tarnowskie Góry 2000.

2001

• "Znak Pułkowy Pułku 3. Ułanów Śląskich (1945-1951)" (grudzień 2000 - styczeń 2001) - scenariusz wystawy Marek Wroński; opracowanie plastyczne Nina Jarzyńska, Marek Wroński; promocja książki Marka Wrońskiego i Rafała E.Stolarskiego "Znak Pułkowy Pułku 3. Ułanów Śląskich (1945-1951)", Tarnowskie Góry 2001.
• "Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino" (maj 2001) - scenariusz wystawy Marek Wroński, Rafał E. Stolarski; opracowanie plastyczne Nina Jarzyńska, Marek Wroński; promocja książki R.E. Stolarski, Marek Wroński: "Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino", Tarnowskie Góry 2001.
• "9 Batalion Strzelców Flandryjskich" (wrzesień 2001) - scenariusz wystawy Marek Wroński; opracowanie plastyczne Marek Wroński; promocja książki Barwa 9. Batalionu Strzelców Flandryjskich - zarys monograficzny", Tarnowskie Góry 2001,
• "Pod znakiem palemki i półksiężyca - "Barwa Ułanów Karpackich" (październik 2001) - scenariusz wystawy Marek Wroński, opracowanie plastyczne Marek Wroński, Robert Zgajewski; promocja książki "Pod znakiem palemki i półksiężyca. Monografia odznaki Pułku Ułanów Karpackich, Tarnowskie Góry 2001.
• 1"Szczurami pustyni ich zwano. Tobruk 1941-2001" (listopad 2001) - scenariusz wystawy Marek Wroński; opracowanie plastyczne Nina Jarzyńska, Marek Wroński,
• "Świerklaniec nieznany" (listopad - grudzień 2001) - scenariusz wystawy Marek Wroński, Nina Jarzyńska, Tadeusz B. Hadaś; opracowanie plastyczne Marek Wroński, Nina Jarzyńska; promocja książki "Świerklaniec w dawnych widokach", Tarnowskie Góry.

2002

• "Barwa 3. Pułku Pancernego" (marzec 2002) - scenariusz wystawy Marek Wroński, Nina Jarzyńska; opracowanie plastyczne Marek Wroński, Tarnowskie Góry.
• "Wojsko Polskie wkracza na Górny Śląsk (czerwiec 2002) - scenariusz wystawy Marek Wroński, opracowanie plastyczne Jarosław Wroński, Radzionków.
• "80 rocznica powrotu Śląska do Polski (czerwiec 2002) - scenariusz wystawy Marek Wroński, opracowanie plastyczne Irena Kowalska, Miasteczko Śląskie.
• "Wiekowe piękno". Wystawa fotografii Małgorzaty Paszkowskiej (październik 2002) Miasteczko Śląskie.

2003

• "Herby, herby..." , scenariusz Marek Wroński, Tadeusz B. Hadaś, opracowanie plastyczne Marek Wroński, Tadeusz B. Hadaś (czerwiec 2003)
• "Herby na zabytkach tarnogórskich w obiektywie Małgorzaty Paszkowskiej" (j.w.) - udział w wystawie "Dyskretny urok kasyna" (sierpień - grudzień 2003, Bytom); wydawnictwo towarzyszące wystawom pt. Górnośląska symbolika samorządowa. Wczoraj - dziś - jutro, praca zbiorowa

2004

• Udział w wystawie pt. "Stanisław Ligoń - śląska biografia" (maj - lipiec 2004 Ruda Śląska)
• Od śniegów szłaś Sybiru do pomarańcz gaju - Ślązakom w 60 rocznicę bitwy o Monte Cassino 1944-2004"
• Tobie OjczyznoTobie Ojczyzno - Ślązakom w 60 rocznicę bitwy1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej pod Arnhem 1944-2004"
• "11 Pułk Piechoty w Tarnowskich Górach w latach 1922-1939" - scenariusz Marek Wroński, Nina Jarzyńska; opracowanie plastyczne Marek Wroński.
• udział w wystawie "Patriotyczne kartki pocztowe" (XI 2004 Miejski Ośrodek Kultury w Miasteczku Śląskim)

2005

• "Piekarska Hetmanka" ( Muzeum Archidiecezjalne w Katowicach 12 maj - czerwiec 2005), scenariusz wystawy - Marek Wroński, Nina Jarzyńska; wydawnictwa pt. "Piekarska Hetmanka w 80. rocznicę koronacji obrazu" autorstwa ks. dr. Józefa Knosały
• "80-lecie koronacji obrazu Pani Piekarskiej" Piekary Śląskie (lipiec - wrzesień 2005) scenariusz wystawy - Marek Wroński, Nina Jarzyńska; wydawnictwo towarzyszące wystawie pt."Cuda i inne nadzwyczajne okazy łaski Bożej w Piekarach. Monografia" autorstwa ks. dr. Karola Wilka

II. Frekwencja: w 1998 r. - 2 600 osób; w 1999 r. - 29 200 osób (wraz z wystawami zorganizowanymi poza siedzibą Muzeum; w 2000 r. - 3623 osoby; w 2001 r. 2842 osoby; w 2002 r. 5630; w 2003 r. 2782 osoby; w 2004 r. 4953 osoby. Zwiedzanie Muzeum jest bezpłatne.

III. Otwarte lekcje muzealne organizowane są dla młodzieży szkół podstawowych, średnich i wyższych. Nie pobiera się opłat za przygotowanie otwartych lekcji muzealnych i wykładów.

IV. W opracowaniu znajdują się eksponaty przewidziane do stałej wystawy.

V. Muzeum Instytutu Tarnogórskiego działa wyłącznie w oparciu o wolontariat. W tej placówce pracują następujące osoby: dr hab. inż. arch. Marek Wroński (dyrektor), mgr Piotr Madej (kustosz działu PSZnZ), Nina Jarzyńska (kustosz), mgr Robert Zgajewski (pracownia konserwacji).

VI. Wydawnictwa stałe:

• "Studia nad Dawnym Wojskiem, Bronią i Barwą" - PL ISSN 1231-1707 (pismo jest kontynuacją "Dawnej Broni i Barwy")

• "Zeszyty Tarnogórskie" PL ISSN 0860-3693

• "Tarnogórski Rocznik Muzealny"